Στις 28 Σεπτεμβρίου, εγκαινιάστηκε στο μουσείο Μπενάκη της οδού Κουμπάρη, μία εξαιρετική έκθεση αφιερωμένη στην βιομηχανία κεραμικών ICARO,που λειτούργησε στη Ρόδο από το 1928 έως και το 1988. Είναι η συλλογή κεραμικών του Γιάννου Ιωαννίδη, Ρόδιου στην καταγωγή, συλλέκτη και μεγάλου εραστή της Τέχνης. Μας μιλάει γι’αυτήν ένας άλλος συλλέκτης και βαθύς γνώστης των κεραμικών του Ελλαδικού χώρου, ο Ντίνος Κόγιας.

Η ιταλική εταιρεία «I.C.A.R.O.» (Industria Ceramiche Artistiche Rodio Orientali) ιδρύθηκε το 1928 στην τότε ιταλοκρατούμενη Ρόδο, στο πλαίσιο του προγράμματος εκβιομηχάνισης, που είχε σχεδιάσει η Ιταλική Κυβέρνηση των Δωδεκανήσων. Σκοπός της εταιρείας ήταν η κατασκευή καλλιτεχνικών κεραμικών και κυρίως αντιγράφων των κεραμικών ιζνίκ, που υπήρχαν σε μεγάλες ποσότητες στα αρχοντικά της Λίνδου και μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα θεωρούνταν ως «ροδιακά» ή «λινδιακά».  Ήταν τόσα πολλά τα κεραμικά ιζνίκ που οι Λίνδιοι καραβοκύρηδες είχαν στολίσει στα σπίτια τους, ώστε ο Γάλλος αρχαιολόγος και φωτογράφος Auguste Salzmann, από το 1852 μέχρι το 1864 αγόρασε 467 κεραμικά ιζνίκ από την περιοχή της Λίνδου, τα οποία σήμερα εκτίθενται στο Εθνικό Μουσείο της Αναγέννησης της Γαλλίας,.

Το Ιζνίκ, η βυζαντινή Νίκαια, μετά την εγκαθίδρυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, έγινε γνωστή σε όλο τον κόσμο λόγω της ανάπτυξης της βιομηχανίας κεραμικών κατά τον 16ο και 17ο αιώνα. Τα κεραμικά του Ιζνίκ, συνδυάζοντας το οθωμανικό ύφος με επιρροές από την Κίνα, την Ασία και την Ευρώπη, αποτελούν το κορυφαίο επίτευγμα της οθωμανικής κεραμικής και παραμένουν μέχρι σήμερα περιζήτητα στον συλλεκτικό κόσμο της ισλαμικής τέχνης.

Το εντυπωσιακό πιάτο με την γυμνόστηθη Μαρτάνα από την ιταλική περίοδο της ICARO, εκτίθεται ξεχωριστά λόγω της σπανιότητάς του.

Η παραγωγή της εταιρείας ICARO περιελάμβανε μεγάλη ποικιλία αντικειμένων, όπως διακοσμητικά πιάτα, κανάτια, σερβίτσια, συνθέσεις με πλακάκια, ζωόμορφα κεραμικά, κεραμικές φιγούρες, καθώς και είδη καθημερινής χρήσης. H διακόσμησή τους αντιγράφει σε μεγάλο βαθμό το πλούσιο ρεπερτόριο της παραγωγής του Ιζνίκ, με λαμπερά, πολύχρωμα σχέδια που περιέχουν ισλαμικά φυτικά μοτίβα με τουλίπες, γαρύφαλλα, μπουκέτα από λουλούδια, θυσανωτά φύλλα σαζ, αλλά και παραστάσεις διάφορων τύπων καραβιών και απεικονίσεις ζώων και πουλιών, ακόμη και μυθολογικών τεράτων όπως σειρήνες ή σφίγγες.

Ζωόμορφες κεραμικές φιγούρες των πλατωνιών της Ρόδου, από το εργοστάσιο του ΊΚΑΡΟΣ.

Η ήττα της Ιταλίας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, σηματοδότησε και το οριστικό τέλος της ιταλικής περιόδου της ICARO. Μέσα σε αυτή την ταραγμένη ιστορικά περίοδο, ο Ρόδιος επιχειρηματίας Κωνσταντίνος Δ. Χατζηκωσταντής, αγοράζει μετοχές της  ICARO από τους Ιταλούς και το 1946 αποκτά την πλειοψηφία των μετοχών της εταιρείας, η οποία αρχίζει να λειτουργεί με την ελληνική πλέον επωνυμία «Ίκαρος».

Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, η αύξηση του  τουρισμού και η ανάπτυξη της Ρόδου, ενεργοποιεί μια σημαντική αγορά για τα κεραμικά του Ίκαρου.  Η παραγωγή καλλιτεχνικών κεραμικών γίνεται από τις βασικές δραστηριότητες στην Ρόδο και ο ΙΚΑΡΟΣ συνδέεται στενά με την τοπική κοινωνία μέσω της απορρόφησης εργατικού δυναμικού και της σημαντικής συνεισφοράς του στην οικονομία του νησιού. Όμως στις αρχές της δεκαετίας του 1970, τα πρώτα οικονομικά προβλήματα έχουν ήδη εμφανισθεί. Η ανάπτυξη των πρώτων ετών, που εν μέρει είχε στηριχθεί και σε τραπεζικό δανεισμό, θα ανακοπεί λόγω του σκληρού ανταγωνισμού, της εισαγωγής φθηνών υποκατάστατων προϊόντων και των μειωμένων περιθωρίων κέρδους. Ο ξαφνικός θάνατος του Κ.Χατζηκωνσταντή σε αυτοκινητικό ατύχημα το 1987, είχε ως αποτέλεσμα το οριστικό κλείσιμο του εργοστασίου στις αρχές του 1988. Το 1993, ο νέος ιδιοκτήτης προχώρησε σε κατεδάφιση των εγκαταστάσεων του εργοστασίου με σκοπό την ανέγερση κατοικιών.

Οι περίφημες κεραμικές κούκλες με τις παραδοσιακές φορεσιές των Δωδεκανήσων που κυκλοφόρησαν το 1933 από την ICARO. Από αριστερά : Αστυπάλαια, Έμπωνας Ρόδου, Σύμη, Καστελόριζο, Χάλκη, Όλυμπος Καρπάθου, Τήλος και Κάλυμνος.

Αυτή η ιστορία του Ίκαρου ξετυλίγεται στις βιτρίνες και στους χώρους της έκθεσης του Μουσείου Μπενάκη, σε έρευνα και επιμέλεια του συλλέκτη Γιάννου Θ. Ιωαννίδη. Η έκθεση ανοίγει με την παρουσίαση μερικών χρηστικών κεραμικών της Ρόδου, χαρακτηριστικών της τοπικής αγγειοπλαστικής παράδοσης. Στη συνέχεια τα εκθέματα της ΙΚΑΡΟΣ παρουσιάζονται με χρονική σειρά και περιλαμβάνουν δείγματα από όλες τις περιόδους λειτουργίας του εργοστασίου, αλλά και μερικά σπάνια αντικείμενα επετειακού ή συμβολικού χαρακτήρα.

Πιάτο ICARO RODI με την εικόνα της Παναγίας της Φιλερήμου ( ιταλική περίοδος).

Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η βιτρίνα με τις οκτώ κεραμικές γυναικείες φιγούρες, ντυμένες με παραδοσιακές φορεσιές της Δωδεκανήσου, καθώς και αυτή με πλακίδια και πιάτα που φέρουν την παράσταση της Παναγίας της Φιλερήμου. Μια αναπαράσταση ενός λινδιακού πιατελότοιχου με πολύτιμα πιάτα ιζνίκ (από την πλούσια συλλογή του Μουσείου Μπενάκη, αλλά και του Γ. Ιωαννίδη), αυθεντικά ροδίτικα κάδρα και άλλα μικροαντικείμενα, κυριαρχεί στον εκθεσιακό χώρο. Εκτός από τα αντικείμενα, στην έκθεση παρουσιάζεται και δυσεύρετο  αρχειακό υλικό όπως τα πρακτικά της Γενικής Συνέλευσης της εταιρείας την 29.04.1948, της πρώτης που έγινε μετά την ενσωμάτωση της Ρόδου με την Ελλάδα, συμφωνητικά μεταβίβασης μετοχών από τους Ιταλούς στον Κ. Χατζηκωσταντή, εφημερίδες και περιοδικά της εποχής, φωτογραφίες κ.ά.

Ο συγγραφέας του βιβλίου, συλλέκτης και επιμελητής της έκθεσης, Γιάννος Ιωαννίδης.

«Δύο είναι οι βασικοί λόγοι που ασχολήθηκα με τον ΙΚΑΡΟ» μας λέει ο Γ. Ιωαννίδης. «Ο πιο σημαντικός είναι η βιωματική σχέση μου με το νησί, καθώς η μητέρα μου γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Ρόδο και εγώ πέρασα εκεί αξέχαστα παιδικά καλοκαίρια. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι για την ιστορία του ΙΚΑΡΟΥ, ενός τόσο σημαντικού εργοστασίου για τη Ρόδο, δεν υπήρχαν παρά μόνο αποσπασματικές πληροφορίες. Προσωπικά θεωρώ το ταξίδι αυτό της καταγραφής της ιστορίας του εργοστασίου, εξίσου σημαντικό με την συλλογή των κεραμικών». Ο ίδιος συνεχίζει «Το πρώτο κεραμικό που απέκτησα, ήταν ένα μικρό βάζο με υπογραφή ‘IKAROS  Rhodes – Ποτοποιία Τριανταφύλλου’,  που αγόρασα σε ηλικία 15 ετών, σε μια επίσκεψη με τους γονείς μου στο εργοστάσιο του ΙΚΑΡΟΥ το 1987, λίγο πριν κλείσει. Τότε δεν θα μπορούσα να φανταστώ ότι μετά από 30 περίπου χρόνια θα κατέγραφα την ιστορία του εργοστασίου η οποία θα παρουσιαζόταν σε ένα τόσο σημαντικό μουσείο όπως το Μουσείο Μπενάκη».

Η αναπαράσταση Λινδιακού πιατελότοιχου με πιάτα ιζνίκ στην αίθουσα της έκθεσης

Πως όμως δημιουργήθηκε μια τέτοια μεγάλη συλλογή ; «Εδώ και αρκετά χρόνια, συλλέγω κεραμικά από την Ελλάδα, την Ιταλία, την Τουρκία και τα Βαλκάνια.» μας απαντά. «Η συλλογή των κεραμικών δεν είναι απλή υπόθεση. Απαιτεί χρόνο, γνώσεις και φυσικά χρήματα. Η συγκρότηση της συλλογής του ΙΚΑΡΟΥ ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 2000 και εμπλουτιζόταν συνεχώς με νέα αποκτήματα από αγορές σε παλαιοπωλεία, παζάρια, δημοπρασίες, άλλες συλλογές, αλλά και το διαδίκτυο, καθώς μεγάλος αριθμός αντικειμένων βρίσκονται στο εξωτερικό. Ένα σπάνιο σερβίτσιο της ιταλικής περιόδου με πουλιά, βρέθηκε πριν μερικούς μήνες στην Άγκυρα της Τουρκίας. Στις αρχές του καλοκαιριού ένα άλλο σερβίτσιο με θαλάσσια θέματα, αγοράστηκε μέσω διαδικτύου από την Ρώμη. Πρόκειται για  μοναδικό στο είδος του, γιατί φέρει επιρροές από την «γερμανική περίοδο» της κεραμικής του Vietri στην Ιταλία, όπου την δεκαετία του 1920 εργάστηκαν πολλοί ιταλοί κεραμίστες του Ικάρου.  Επίσης η συλλογή συμπληρώθηκε με αρχειακό υλικό που βρέθηκε με την βοήθεια των οικογενειών Χατζηκωσταντή, Huber και Μαίλλη, καθώς και οικογενειών πρώην εργαζομένων του εργοστασίου, συλλεκτών, και άλλων, που βοήθησαν σημαντικά στην καταγραφή των γεγονότων».

Παράλληλα με την έκθεση, κυκλοφόρησε πριν λίγες ημέρες από τις εκδόσεις του Μπουσείου Μπενάκη και το βιβλίο του Γιάννου Ιωαννίδη με τίτλο «ΙCARO – ΙΚΑΡΟΣ, Το εργοστάσιο κεραμικών της Ρόδου 1928-1988«. Μία δίγλωσση πολυτελής έκδοση 260 σελίδων που καταγράφει για πρώτη φορά με πληρότητα την 60χρονη διαδρομή της εταιρείας «ICARO – ΙΚΑΡΟΣ» .

Ο Γιάννος Ιωαννίδης ανήκει στην κατηγορία των συλλεκτών  που συνδυάζουν τη συλλεκτική διαδικασία με την έρευνα. Για το θέμα αυτό, ο ίδιος μας είπε : «Το 2015 μαζί με άλλους φίλους ιδρύσαμε το Δίκτυο Νεότερης  Κεραμικής, μια πλατφόρμα έρευνας που με επίκεντρο τον ελληνικό χώρο έχει ως στόχο να μελετήσει την κεραμική στη νοτιοανατολική Μεσόγειο και την περιοχή των Βαλκανίων. Ήδη το Δίκτυο έχει δραστηριοποιηθεί με ομιλίες, συμμετοχή σε εκθέσεις και έρευνα πεδίου. Μέρος της δραστήριότητάς του μπορεί να δει κανείς στο λογαριασμό του Δικτύου στο facebook. Με τα μέλη του Δικτίου δεν μας ενώνει μόνο το πάθος για τη συλλογή κεραμικών, αλλά και η αγάπη για την έρευνα και την ένταξη της κεραμικής σε ένα διεπιστημονικό πεδίο μελέτης, που να αναδεικνύει  τον ιστορικό και κοινωνικό της ρόλο. Η συμμετοχή στις ερευνητικές δραστηριότητες του Δικτύου αυξάνει καθημερινά τις γνώσεις όλων μας για την κεραμική, ενώ η βοήθεια και συμπαράσταση των μελών του, τόσο στην έκδοση του βιβλίου, όσο και στο στήσιμο της έκθεσης υπήρξε πολύτιμη».

Η βιτρίνα με τα χρηστικά ροδίτικα κεραμικά

H έκθεση για τον ΙΚΑΡΟ, έρχεται σε διάλογο με την έκθεση «Η Μαγεία των κεραμικών Ιζνίκ», που λαμβάνει χώρα την ίδια χρονική περίοδο στο Μουσείο Ισλαμικής Τέχνης (Αγίων Ασωμάτων 22 & Διπύλου 12).’

«ICARO – ΙΚΑΡΟΣ. Το Εργοστάσιο Κεραμικών της Ρόδου 1928-1988″
Μουσείο Μπενάκη (Κεντρικό κτήριο, Κουμπάρη 1)
Διάρκεια Έκθεσης : 28/09/2017 – 19/11/2017
Ωράριο λειτουργίας : Τετάρτη, Παρασκευή: 10.00-18.00, Πέμπτη, Σάββατο:10.00-24.00, Κυριακή: 10.00-16.00,
Δευτέρα, Τρίτη :  Κλειστά.

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here